Kapag namatayan ka ng mahal sa buhay

Kung nagdadalamhati ka para sa taong mahal mo, walang mali sa ’yo kung ganito kasakit. Ang pagdadalamhati ay pagmamahal na may pasang pagkawala: kung gaano kalalim ang ugnayan, ganoon kabigat ang pangungulila. Hindi kahinaan ng pananampalataya ang mga luha mo, at walang deadline ang puso mo para maging okay.

Baka magulang mo ito, ang lolo o lola na nagpalaki sa ’yo, isang anak, kapatid, o kaibigan. Baka may lamay na puno ng kamag-anak, o mabilis na libing at bahay na dinagsa ng bisita. Tapos umuwi na ang lahat, tumahimik ang family group chat, at doon talaga nagsimula ang pangungulila.

Hindi mo kailangang magpakatatag dito.

Ano ang maaaring nangyayari

Hindi iisang damdamin ang pagdadalamhati. Puwede itong lungkot, pagkamanhid, galit, o kakaibang kalmadong nakakatakot. Puwede itong guilt: “Sana mas madalas akong dumalaw.” Pagkatapos ng mahabang pagkakasakit, puwede pa itong maging ginhawa, at saka guilt dahil gumaan ang loob mo. Wala sa mga ito ang sukatan kung gaano mo siya kamahal.

Bihirang tuwid ang daan ng pagdadalamhati. Inilalarawan ng mga mananaliksik na sina Margaret Stroebe at Henk Schut ang taong nagdadalamhati bilang pabalik-balik: minsan hinaharap ang pagkawala, minsan inaayos muli ang buhay sa paligid nito. Para sa kanila, bahagi ng malusog na pagharap ang pagpapahinga muna sa pagdadalamhati (Stroebe at Schut, 1999). Ang araw na natawa ka ay hindi pagtataksil. Ang araw na hindi ka makabangon ay hindi kabiguan.

May sariling paraan ng pagdadalamhati ang pamilyang Pilipino. Kadalasan ang panganay ang umaasikaso ng bayarin, papeles at libing, at hindi na nakakaiyak. Ang OFW ay nagpapaalam sa screen ng cellphone. May mga pamilyang nagtitipon sa pasiyam o sa ika-40 na araw, at pagkatapos noon ay inaasahan nilang “okay na” ka. Hindi sumusunod ang puso sa kalendaryong iyon. Puwede ring ipagdalamhati ang mga pagkawalang hindi kamatayan.

Ang iniaalok ng Islam dito

Habang naghihingalo ang sanggol niyang anak na si Ibrahim, kinarga siya ng Propeta (sumakanya nawa ang kapayapaan) at umiyak. Nang mapansin ng isang kasamahan ang kanyang luha, sinabi niyang ito ay awa, at na lumuluha ang mata at nagdadalamhati ang puso, pero ang sinasabi lang natin ay ang ikalulugod ng ating Panginoon (Sahih al-Bukhari 1303; Sahih Muslim 2315). Ang pananampalataya ang humubog sa sinabi niya, hindi ang pumigil sa nararamdaman niya. Puwedeng magkasama sa iisang puso ang sakit at ang iman (pananampalataya).

Nagdalamhati si Propeta Ya‘qub (Jacob) para sa anak niyang si Yusuf hanggang pumuti ang kanyang mga mata sa lungkot. Nang sabihan siyang ikamamatay niya ang kalungkutan, sumagot siya na kay Allah lamang niya idinadaing ang kanyang hapis at dalamhati (Qur’an 12:84–86). Puwede mong sabihin kay Allah kung gaano talaga kasakit. Ang du’a (personal na panalangin) ay hindi paraan para patahimikin ang sakit. Paraan ito para dalhin ang sakit sa Isang kayang bumuhat nito.

Sinasabi ni Allah sa Qur’an na susubukin tayo, kabilang ang pagkawala ng buhay, at may magandang balita Siya para sa mga matiisin: sila na, kapag dumating ang pagkawala, ay nagsasabing tayo ay pag-aari ni Allah at sa Kanya tayo babalik. Sa kanila ang mga pagpapala at awa mula sa kanilang Panginoon (Qur’an 2:155–157). Hindi tinatapos ng mga salitang ito, Inna lillahi wa inna ilayhi raji‘un, ang pagdadalamhati; inaalalayan nila ito. Ang sabr (matiyagang pagtitiis) ay hindi nangangahulugang bawal umiyak. Ibig sabihin nito, kumakapit ka kay Allah habang umiiyak ka.

Puwedeng magpatuloy ang pagmamahal. Itinuro ng Propeta na kapag namatay ang isang tao, natatapos ang kanyang mga gawa maliban sa tatlo: patuloy na kawanggawa, kaalamang patuloy na pinakikinabangan, at mabuting anak na nagdarasal para sa kanya (Sahih Muslim 1631). At nang magtanong ang isang lalaki kung gagantimpalaan ang biglang namatay niyang ina kung magkakawanggawa siya para rito, oo ang sagot ng Propeta (Sahih al-Bukhari 1388).

Isang maliit na hakbang ngayong gabi

1. Maging banayad sa katawan mo. Uminom ng tubig, kumain ng kahit kaunti kahit walang gana, at humiga kahit hindi makatulog. Kung dumating ang luha, hayaan mo.
2. Sumulat sa kanya. Tapusin ang isang pangungusap sa notebook o sa phone mo: “Ang pinakanami-miss ko sa ’yo ay…” o “Hindi ko nasabi sa ’yo na…”
3. Bigkasin ang mga salita ng pagbabalik. Itinuro ng Propeta ang du’a na ito para sa panahon ng pagkawala: Inna lillahi wa inna ilayhi raji‘un. Allahumma’jurni fi musibati wa akhlif li khayran minha, na ang ibig sabihin ay “Tayo ay pag-aari ni Allah at sa Kanya tayo babalik. O Allah, gantimpalaan Mo ako sa aking pagkawala at palitan Mo ito para sa akin ng mas mabuti” (Sahih Muslim 918a). Binigkas ito ni Umm Salamah nang mamatay ang asawa niya, kahit hindi niya maisip noon na may mas mabuti pa kaysa sa asawa niya. Hindi nito hinihinging tumigil ka sa pangungulila. Pagkatapos, ipagdasal mo siya sa sarili mong salita.
4. Hayaang may makalapit. Sabihin sa isang tao: “Hindi pa ako okay. Puwede ba nating pag-usapan si Nanay?” Kung nag-iisa ang pakiramdam mo kahit puno ang bahay, baka makatulong ang pag-iisa kahit may kasama.
5. Huwag munang magpasya ng malaki ngayong gabi. Puwedeng maghintay muna ang mga damit at kuwarto niya.

Mga tanong na pagninilayan

• Ano ang pinakanami-miss ko sa kanya, at ano sa kanya ang dala ko pa rin?
• Ano ang sana’y nasabi o nagawa ko, at puwede ko ba itong ilapit kay Allah ngayong gabi?
• Sino pa ang nangungulila sa kanya, at puwede ba naming pasanin ito nang magkasama?

Kailan dapat humingi ng dagdag na tulong

Walang takdang oras ang pagdadalamhati, at hindi ito sakit. Sa klasipikasyon ng mga sakit ng WHO (ICD-11), ang pagdadalamhating nasa loob ng inaasahan ng iyong kultura at pananampalataya ay itinuturing na normal. Hiwalay nitong inilalarawan ang matagal na pagdadalamhati (prolonged grief): matinding pananabik sa yumao o pagkaabala ng isip sa kanya, na tumatagal nang hindi pangkaraniwan (higit sa anim na buwan man lang, at lampas sa inaasahan ng kultura), at malubhang gumugulo sa araw-araw na buhay.

Hindi mo kailangang i-diagnose ang sarili mo. Kausapin ang isang doktor o counsellor kung, makalipas ang maraming buwan, hindi ka pa rin makakilos nang maayos sa bahay, trabaho o pag-aaral dahil sa pagdadalamhati; kung halos lagi mong nararamdamang walang saysay ang buhay; o kung umaasa ka na sa alak o ibang substance para makaraos.

Kung may pumapasok sa isip mo na gusto mo nang mamatay, o sumunod sa taong namatay, humingi ng tulong ngayon din: sabihin sa taong malapit sa ’yo at tawagan ang mga crisis hotline sa ibaba. Hindi kahinaan ng pananampalataya ang paghingi ng tulong. Para sa mga tanong tungkol sa libing, panahon ng pagluluksa, o mana, lumapit sa isang kwalipikadong iskolar na nakakaalam ng sitwasyon mo. Ipinapaliwanag ng aming Safety page kung ano ang kaya at hindi kaya ng OurDiwa.

Mga sanggunian

• Sahih al-Bukhari 1303 at Sahih Muslim 2315: umiyak ang Propeta para kay Ibrahim.
• Qur’an 12:84–86: idinaing ni Ya‘qub kay Allah ang dalamhati niya.
• Qur’an 2:155–157: tayo ay pag-aari ni Allah, at sa Kanya tayo babalik.
• Sahih Muslim 1631: mga gawang nagpapatuloy pagkamatay.
• Sahih al-Bukhari 1388: kawanggawa para sa inang yumao.
• Sahih Muslim 918a: ang du’a sa panahon ng pagkawala.
• Stroebe M, Schut H (1999). The dual process model of coping with bereavement: rationale and description. Death Studies, 23(3), 197–224.
• WHO. ICD-11, 6B42 Prolonged grief disorder.

Ang mga kahulugan ng Qur’an dito ay nasa sarili naming simpleng salita, sinuri laban sa salin ng Sahih International sa quran.com; hindi ito literal na salin. Sumusunod sa sunnah.com ang mga numero ng hadith.