Kapag nagluluksa ka sa taong mahal mo

Kung nagluluksa ka para sa taong mahal mo, walang mali sa ’yo kung ganito kasakit. Ang grief ay love na may pasang pagkawala: kung gaano kalalim ang bond n’yo, ganoon kabigat ang pagka-miss. Hindi weak faith ang pag-iyak mo, at walang deadline ang puso mo para maging okay.

Baka parent mo ’to, yung lolo o lola na nagpalaki sa ’yo, anak, kapatid, o kaibigan. Baka may lamay na punong-puno ng kamag-anak, o mabilis na libing tapos dagsa ang bisita sa bahay. Tapos umuwi na lahat, tumahimik na ang family GC, at doon talaga nag-start ang pagka-miss.

’Di mo kailangang magpaka-strong dito.

Ano ang baka nangyayari

Hindi lang isang feeling ang grief. Puwedeng lungkot, pagiging numb, galit, o kakaibang calm na nakakatakot. Puwedeng guilt: “Sana mas madalas akong dumalaw.” Kung matagal siyang nagkasakit, puwede ka pang makaramdam ng relief, tapos guilt dahil sa relief na ’yon. Wala sa mga ’yan ang sukatan kung gaano mo siya kamahal.

Bihirang straight line ang grief. Ayon sa researchers na sina Margaret Stroebe at Henk Schut, pabalik-balik ang taong nagluluksa: minsan hinaharap ang pagkawala, minsan inaayos ulit ang buhay sa paligid nito. At para sa kanila, part ng healthy coping ang pag-break muna sa grief (Stroebe at Schut, 1999). Yung araw na natawa ka, hindi ’yon betrayal. Yung araw na ’di ka makabangon, hindi ’yon failure.

May sariling paraan ng pagluluksa ang pamilyang Pinoy. Madalas ang panganay ang nag-aasikaso ng bills, papeles at libing, kaya ’di na nakakaiyak. Ang OFW, nagpapaalam sa phone screen. May mga pamilyang nagtitipon sa pasiyam o sa 40 days, tapos after noon, expected na “okay na” ka. Pero hindi sumusunod ang puso sa calendar na ’yon. At puwede ring i-grieve ang mga loss na hindi kamatayan.

Ang offer ng Islam dito

Habang naghihingalo ang baby niyang anak na si Ibrahim, kinarga siya ng Propeta (peace be upon him) at umiyak. Nang mapansin ng isang kasama ang luha niya, sabi niya, ito ay awa, at lumuluha ang mata at nagdadalamhati ang puso, pero ang sinasabi lang natin ay ang ikalulugod ng ating Panginoon (Sahih al-Bukhari 1303; Sahih Muslim 2315). Ang faith ang humubog sa sinabi niya, hindi ang pumigil sa nararamdaman niya. Puwedeng magkasama sa iisang puso ang sakit at ang iman (faith).

Si Propeta Ya‘qub (Jacob), nagdalamhati para sa anak niyang si Yusuf hanggang pumuti ang mga mata niya sa lungkot. Nang sabihan siyang ikamamatay niya ang lungkot, sagot niya, kay Allah lang niya idinadaing ang hapis at dalamhati niya (Qur’an 12:84–86). Puwede mong sabihin kay Allah kung gaano talaga kasakit. Ang du’a (personal prayer) ay hindi paraan para patahimikin ang sakit. Paraan ’yon para dalhin ang sakit sa Isang kayang bumuhat nito.

Sinasabi ni Allah sa Qur’an na susubukin tayo, kasama na ang pagkawala ng buhay, at may good news Siya para sa mga matiisin: sila na, kapag dumating ang pagkawala, ay nagsasabing pag-aari tayo ni Allah at sa Kanya tayo babalik. Sa kanila ang blessings at awa mula sa kanilang Panginoon (Qur’an 2:155–157). Hindi tinatapos ng mga salitang ito, Inna lillahi wa inna ilayhi raji‘un, ang grief; sinasalo nila ito. Ang sabr (matiyagang pagtitiis) ay hindi ibig sabihing bawal umiyak. Ibig sabihin, kumakapit ka kay Allah habang umiiyak ka.

Puwedeng magpatuloy ang love. Itinuro ng Propeta na kapag namatay ang isang tao, natatapos ang mga gawa niya maliban sa tatlo: tuloy-tuloy na charity, knowledge na patuloy na napapakinabangan, at mabuting anak na nagdarasal para sa kanya (Sahih Muslim 1631). At nang magtanong ang isang lalaki kung gagantimpalaan ang biglang namatay niyang nanay kung magcha-charity siya para rito, oo ang sagot ng Propeta (Sahih al-Bukhari 1388).

Isang maliit na step ngayong gabi

1. Be gentle sa katawan mo. Uminom ng tubig, kumain kahit konti kahit walang gana, at humiga kahit ’di makatulog. Kung tumulo ang luha, hayaan mo lang.
2. Sulatan mo siya. Tapusin ang isang sentence sa notebook o phone mo: “Ang pinaka-nami-miss ko sa ’yo ay…” o “’Di ko nasabi sa ’yo na…”
3. Sabihin ang words of return. Itinuro ng Propeta ang du’a na ’to para sa panahon ng pagkawala: Inna lillahi wa inna ilayhi raji‘un. Allahumma’jurni fi musibati wa akhlif li khayran minha, ibig sabihin, “Pag-aari tayo ni Allah at sa Kanya tayo babalik. O Allah, gantimpalaan Mo ako sa aking pagkawala at palitan Mo ito para sa akin ng mas mabuti” (Sahih Muslim 918a). Binigkas ’to ni Umm Salamah nang mamatay ang asawa niya, kahit wala siyang maisip na mas mabuti pa sa kanya. Hindi nito hinihinging tumigil ka sa pagka-miss sa kanya. Tapos, ipagdasal mo siya sa sarili mong words.
4. Hayaang may makalapit sa ’yo. Sabihin sa isang tao: “Hindi pa ako okay. Puwede ba nating pag-usapan si Lola?” Kung lonely ka pa rin kahit puno ang bahay, baka makatulong ang lonely kahit may kasama.
5. ’Wag munang mag-decide ng malaki ngayong gabi. Puwedeng maghintay muna ang mga damit at kuwarto niya.

Mga tanong na pag-isipan

• Ano ang pinaka-nami-miss ko sa kanya, at ano sa kanya ang dala ko pa rin?
• Ano ang sana nasabi o nagawa ko, at puwede ko bang ilapit ’yon kay Allah ngayong gabi?
• Sino pa ang nakaka-miss sa kanya, at puwede ba naming pasanin ’to nang magkasama?

Kailan dapat humingi ng more help

Walang fixed timeline ang grief, at hindi ito sakit. Sa classification ng mga sakit ng WHO (ICD-11), ang grief na pasok sa inaasahan ng kultura at faith mo ay normal. Hiwalay nitong dine-describe ang prolonged grief: matinding pananabik o pagkaabala ng isip sa yumao, na tumatagal nang hindi pangkaraniwan (lampas anim na buwan man lang, at lampas sa inaasahan ng kultura), at talagang ginugulo ang araw-araw na buhay.

’Di mo kailangang i-diagnose ang sarili mo. Kausapin ang doktor o counsellor kung, after ng maraming buwan, ’di ka pa rin maka-function nang maayos sa bahay, trabaho o school dahil sa grief; kung madalas mong nararamdamang walang saysay ang buhay; o kung umaasa ka na sa alak o ibang substance para makaraos.

Kung may naiisip kang gusto mo nang mamatay, o sumunod sa taong namatay, please humingi ng tulong ngayon din: sabihin sa taong malapit sa ’yo at tawagan ang mga crisis hotline sa ibaba. Hindi weak faith ang paghingi ng tulong. Para sa mga tanong tungkol sa libing, mourning period, o mana, lumapit sa isang qualified scholar na alam ang sitwasyon mo. Ine-explain ng aming Safety page kung ano ang kaya at ’di kaya ng OurDiwa.

Sources

• Sahih al-Bukhari 1303 at Sahih Muslim 2315: umiyak ang Propeta para kay Ibrahim.
• Qur’an 12:84–86: idinaing ni Ya‘qub kay Allah ang grief niya.
• Qur’an 2:155–157: pag-aari tayo ni Allah, at sa Kanya tayo babalik.
• Sahih Muslim 1631: mga gawang nagpapatuloy kahit patay na.
• Sahih al-Bukhari 1388: charity para sa nanay na pumanaw.
• Sahih Muslim 918a: ang du’a sa panahon ng pagkawala.
• Stroebe M, Schut H (1999). The dual process model of coping with bereavement: rationale and description. Death Studies, 23(3), 197–224.
• WHO. ICD-11, 6B42 Prolonged grief disorder.

Ang meaning ng mga verse ng Qur’an ay nasa sarili naming simpleng words, chineck laban sa Sahih International translation sa quran.com; hindi ito literal na translation. Sumusunod sa sunnah.com ang hadith numbers.